Sociaal aspect nog te weinig als expliciet thema benoemd
Duurzaamheid moet in de genen van de organisatie zitten
TEKST Rudi Hofman
BEELD Lieke Kooyman
In hoeverre nemen organisaties als KNMI, TU Delft, Rijksvastgoedbedrijf en Dienst Justitiële Inrichtingen hun duurzaamheidsambities concreet en meetbaar op in hun Programma’s van Eisen? En tegen welke dilemma’s lopen zij hierbij aan? Deze vragen stonden centraal tijdens een Round Table bij TwynstraGudde in Amersfoort. Het door het organisatieadviesbureau ontwikkelde Duurzaamheidskompas was de concrete aanleiding voor het rondetafelgesprek.
Bas Kolkman - Dienst Justitiële Inrichtingen
Als het ‘Rondetafelgesprek duurzaamheid in Programma’s van Eisen’ één ding duidelijk maakt, is dat alle betrokken organisaties het belang van een duurzame aanpak van projecten erkennen en hier proactief mee bezig zijn. Daarnaast blijkt ook dat elke organisatie met haar eigen uitdagingen te maken heeft.
‘Veiligheid op één’ Neem de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). Strategisch Adviseur Huisvesting Bas Kolkman legt uit dat de DJI panden van het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) gebruikt. “We kijken samen met het RVB naar de vertaling van hun Routekaart duurzaamheid naar voor ons bruikbare middelen. Niet alles kan binnen onze inrichtingen gebruikt worden omdat veiligheid op één staat. Zo hebben we te maken met hittestress op de cellen wat leidt tot gezondheidsklachten bij gedetineerden. Moet je daarom de luchtplaatsen gaan vergroenen? Dat is een dilemma. Als een maatregel naast veilig óók nog duurzaam is, dan is dat fijn. We zijn wel bewust bezig met energie onder meer vanwege de netcongestie.”
Daniël van der Helm - Rijksvastgoedbedrijf
Op deze plek inbouwen KADER Duurzaamheidskompas Op het Duurzaamheidskompas van TwynstraGudde zijn Energie, Materiaal, Klimaatadaptief, Natuurinclusief en Sociaal de hoofdthema’s. Bij elk thema staan twee of drie denkrichtingen die de gebruiker houvast geven hoe hiermee om te gaan. Zoals bij Materiaal: Voorkom onnodig materiaalgebruik; Kies materialen bewust en Optimaliseer waardebehoud van materialen. “We hebben Sociaal eraan toegevoegd, omdat we de menselijke kant ook erg belangrijk vinden”, zegt Adviseur Duurzaam Vastgoed, Marieke Sijm. Volgens haar is het Duurzaamheidskompas op verschillende niveaus toepasbaar; van gespreksstarter tot het maken van een verdiepingsslag.
Adviseur Duurzaamheid Laurens de Lange geeft namens het RVB aan dat de RVB Routekaart 2.0 met de thema’s Circulair & Biobased, Natuurinclusief, Energiezuinig & Hernieuwbaar en Klimaatadaptief een gestandaardiseerde aanpak is binnen het RVB. “Wij ontwikkelen al ons vastgoed aan de hand van deze Routekaart 2.0, dit is per thema uitgewerkt in een standaard Programma van Eisen. De Routekaart is zeg maar ons Duurzaamheidskompas. Vier van de vijf thema’s komen daarmee overeen. Het thema Sociaal valt daar nog een beetje buiten. Ik vind Sociaal wel een mooie toevoeging voor de Routekaart 3.0”, complimenteert De Lange de makers van het Duurzaamheidskompas.
Tim Tabak - TU Delft
Gezond gebouw
De Lange vervolgt: “Als je praat over een gezond gebouw, dan ben ik bezig met een rijkskantoor in Groningen waarbij we de WELL Building Standard onderdeel hebben gemaakt van het Programma van Eisen.” Dit is een internationaal keurmerk om de gezondheid en het welzijn van mensen in gebouwen te bevorderen. Gezondheid komt wel terug in de standaard RVB-comforteisen. Dus er is binnen RVB wel aandacht voor gezondheid, maar dit kan nog verder ontwikkeld worden.
Beleidsadviseur Strategisch Portfolio Tim Tabak van TU Delft vertelt dat de universiteit een aantal jaar geleden een Visie, Ambitie en Actie Plan voor een Klimaat Universiteit heeft vastgesteld. Daaruit is een programma duurzaamheid voortgekomen. “We hebben een eigen energiebeheersysteem, beleid voor circulair bouwen en met natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen zijn we ook nadrukkelijk bezig.” Tabak benadrukt dat de TU Delft een maatschappelijke impact begint te krijgen, die breder reikt dan alleen voor de campus.
Quintus Bol - TwynstraGudde
Sociaal ontbreekt (nog)
Bij de gemeente Barneveld is Koen van Kaam Beleidsmedewerker Duurzaamheid. Hij zegt dat het gemeentelijke duurzaamheidsprogramma zes thema’s bevat waaronder Duurzame mobiliteit en een Duurzaam voedselsysteem. Het thema Sociaal wordt hierin niet benoemd. Dit verbaast gespreksleider Wim Kooyman van Smart WorkPlace: “Wat mij nou opvalt is dat je zegt we zijn een publieke organisatie die diensten doet voor burgers en dan haal je dat sociale aspect eruit?”
In een reactie hierop zegt Van Kaam: “We willen dat sociale aspect dus wel meenemen, omdat we inzien dat dit erbij hoort. Ik wil ook meer aandacht aan materiaal besteden, dat gebeurt denk ik nu nog te weinig. Verder is inderdaad energie een belangrijk aspect binnen duurzaamheid zeker ook wat hierover eerder is gezegd met betrekking tot netcongestie.” Barneveld wil in 2050 volledig energieneutraal zijn.
Laurens de Lange - Rijksvastgoedbedrijf
Huisvestingsopgave Voor een instituut dat 24/7 met het weer en het klimaat bezig is, zou je denken dat het verduurzamen van de eigen organisatie heel hoog op de agenda staat. Toch heeft het KNMI in de Bilt met Patrick Hoeve pas sinds ruim een jaar een Adviseur Duurzaamheid in dienst. “Er waren hiervoor wel heel veel initiatieven, maar die kwamen van mensen die dat erbij deden. Het zat niet primair in onze organisatie. Aan mij dus de rol om al die duurzaamheidsthema’s op de kaart te zetten. Met energie en materiaal beginnen we nu lekker op stoom te komen, maar dat heeft natuurlijk ook te maken met het feit dat we een huisvestingsopgave hebben.”
Ilse van Milaan - TwynstraGudde
‘Supergoede aanvulling’
Het KNMI gaat op de huidige locatie een compleet nieuw gebouwencomplex neerzetten. Refererend aan het Duurzaamheidskompas van TwynstraGudde zegt Hoeve dat het thema Sociaal wat hem betreft een ’supergoede aanvulling’ is. “Daar zijn we al wel mee bezig, maar veelal nog niet onder de noemer duurzaamheid. Gewoon vanuit de rol als werkgever. We zijn aan het kijken wat we kunnen doen om hiervoor een nieuw beleidspunt te kunnen ontwikkelen. Naast de traditionele duurzaamheidsthema’s wil ik meer aandacht gaan geven aan Natuurinclusiviteit en Klimaatadaptie. Dat zijn ook thema’s die bij ons passen als KNMI.”
Koen van Kaam - gemeente Barneveld
Plusje Marieke Sijm, Adviseur Duurzaam Vastgoed bij TwynstraGudde, moedigt de KNMI-man aan hier concreet werk van te maken: “Het zou mooi zijn als de nieuwbouw op Klimaatadaptief een plusje krijgt.” Laurens de Lange (RVB) geeft Hoeve mee dat ‘het gebouw van de toekomst van het KNMI een gebouw met een verhaal moet zijn, iets waar je trots op bent.’
In de optiek van Sijm is duurzaamheid zo veelomvattend dat je daar wel op grotere schaal naar moet kijken. Voorwaarden voor een geslaagde aanpak zijn: doelen stellen (bepalen van de strategie en vaststellen van doelstellingen), organiseren (op orde krijgen van de organisatieprocessen, sturing en systemen) en realiseren (uitvoeren en monitoren van programma’s en projecten).
Alle deelnemers aan het rondetafelgesprek zijn het eens met de stelling: Binnen PvE’s moeten duurzaamheidseisen functioneel worden omschreven. “Je kan alles wel op boutjes en moeren dichttimmeren, maar dan krijg je niet wat je echt in je ziel gewild hebt. Ik ben er heilig van overtuigd dat dit het beste werkt”, zegt Hoeve van het KNMI. Hij voegt hieraan toe dat je in het onderhandelingsproces bevlogenheid en vastberadenheid aan de dag moet leggen.
Patrick Hoeve - KNMI
Projectleiders Van Kaam van de gemeente Barneveld wil de stelling enigszins nuanceren. Volgens hem hangt het ook deels af van met welke projectleider je te maken hebt. “Sommige projectleiders kunnen heel cynisch naar een functionele omschrijving van duurzaamheidseisen in een PvE kijken. Die willen het liever zo concreet mogelijk hebben, dus weten welke duurzaamheidsmaatregelen ze moeten toepassen.”
Het Rijksvastgoedbedrijf werkt in de definitiefase van een project, zo vertelt De Lange, voor elk van de vier duurzaamheidsthema’s op de Routekaart met een potentiescan. Dat is een vooronderzoek naar een passend energiesysteem voor het specifieke project. “Dit geeft iets meer invulling aan de functionele eisen bijvoorbeeld qua energieprestatie en netcongestieproblematiek.”
Marieke Sijm - TwynstraGudde
Integrale aanpak In de conclusie dat het brede thema duurzaamheid van elke organisatie een integrale aanpak vereist, kan iedereen zich prima vinden. Duurzaamheid moet geen apart kopje zijn, maar in de genen zitten van de organisatie. Of zoals Laurens de Lange van het RVB het verwoordt: “Als je het integraal doet en laat zien wat de meerwaardes van duurzaamheid zijn én ook aangeeft dat duurzaamheid voor jou een kwaliteitsniveau is dat je nastreeft, dan snappen mensen het ook beter.”